ROLA I ZNACZENIE BŁONNIKA W PREWENCJI RÓŻNYCH CHORÓB

Klasyfikacja
Rola błonnika w odżywianiu człowieka
Funkcje układu gastro-enterologicznego
Zapobieganie zapaleniu uchyłków jelit (diverticulitis)
Znaczenie błonnika dla układu gastro-enterologicznego
Prewencja raka jelita grubego
Prewencja chorób sercowo-naczyniowych; efekt obniżający poziom cholesterolu
Prewencja raka piersi
Poziom glukozy we krwi a reakcja insuliny
Magnez a zdrowie
Zielona herbata i profilaktyka nowotworowa

Klasyfikacja

Błonnik pokarmowy to zespół substancji wchodzących w skład ścian komórkowych roślin, nie trawionych i nie wchłanianych w przewodzie pokarmowym człowieka. Jest to mieszanina substancji o charakterze polisacharydowym- celuloza, hemicelulozy, beta-glukany, pektyny, gumy, śluzy i nie polisacharydowym – ligniny. Polisacharydy – to związki zbudowane z reszt cukrów prostych (monosacharydów). Celuloza i beta-glukany to polimery glukozy z wiązaniami beta. W związkach zwanych beta glukanami, wiązania beta powodują, że cząsteczki są zwrócone raz jedną, a raz drugą stroną do góry, co warunkuje mniej linearną strukturę cząsteczki niż np. w ligninie.

Głównym składnikiem pektyn są pochodne (sole) kwasu galakturonowego oraz ramnoza , arabinoza i galaktoza.

Lignina jest polimerem- mieszaniną aromatycznych alkoholi fenolowych o bardzo specyficznej i mocnej strukturze cząsteczki. Chociaż zawartość ligniny w codziennym pożywieniu człowieka jest niewielka, to jednak jej obecność może oddziaływać na trawienie struktur ścian komórkowych i wpływać na mechanizmy karcinogenne i antykarcinogenne fenoli aromatycznych pochodzących z pożywienia.

Rola błonnika w odżywianiu człowieka

Znaczenie błonnika (włókna pokarmowego) i jego ważną rolę oraz potrzebę spożywania w codziennej diecie wykazano w wielu badaniach klinicznych i eksperymentalnych, zarówno u ludzi, jak i zwierząt. Badania te potwierdziły znaczącą rolę błonnika w zapewnieniu normalnych prawidłowych funkcji układu gastro-enterologicznego, obniżaniu poziomu cholesterolu, regulacji poziomu glukozy i odpowiedzi insulinowej.

Funkcje układu gastro-enterologicznego

Dla zdrowego człowieka błonnik pełni bardzo ważną rolę w utrzymaniu prawidłowych funkcji układu gastro-enterologicznego (patrz tabela 1.) Niektórzy badacze uważają, że odpowiednia ilość przyjmowanego błonnika może być determinowana przez ilość tzw. nie skrobiowych polisacharydów (NSP) potrzebnych do prawidłowego czasu tranzytu jelitowego i właściwej wagi stolca.

Tabela 1. Znaczenie błonnika dla funkcji układu gastro-enterologicznego.

Prewencja uchyłkowatości jelita

Uważa się, że zwiększenie ilości spożywanego błonnika jest korzystne w takich zaburzeniach, jak: zaparcia, choroba uchyłkowa jelit, zespół jelita drażliwego. Do wystąpienia i rozwoju tych dolegliwości, obok diety przyczynia się także wiele innych czynników, co szczególnie dotyczy zespołu objawów, zwanego zespołem jelita drażliwego, w którym olbrzymią rolę odgrywają czynniki natury psychicznej (nerwowość, niepokój, stres). Ze zbadanych i opisanych czynników dietetycznych, udokumentowano jedynie efekt błonnika, którego zawartość w diecie wpływa na wagę i konsystencję stolca.

Z tego względu zaleca się zwiększenie dziennej porcji błonnika w diecie u osób z objawami zespołu jelita drażliwego i w przypadku zaparć. Daje to korzystny klinicznie efekt poprawy.

Prewencja raka okrężnicy

Liczne obserwacje epidemiologiczne i eksperymentalne pozwalają wyciągnąć wniosek, że dietę bogatą w błonnik pokarmowy można łączyć z obniżeniem ryzyka raka jelita grubego. Chociaż wiele badań epidemiologicznych opiera się na skomplikowanej metodologii i ich interpretacja jest dość trudna, to jednak większość tych badań potwierdza tezę, że dieta bogata w błonnik i oparta na dużej ilości warzyw, ma ochronne działanie przeciw rozwojowi nowotworu jelita grubego. Trzeba też podkreślić, że w odniesieniu do warzyw nie możemy dyskryminować protekcyjnego efektu innych, nie-błonnikowych składników roślinnych.

Uważa się, że protekcyjny efekt błonnika przed rakiem jelita grubego polega na kilku prawdopodobnych mechanizmach: rozrzedzeniu składników treści jelitowej, wchłanianiu potencjalnych substancji szkodliwych (w tym rakotwórczych), szybszym ruchu masy jelitowej, przyspieszeniu pasażu jelitowego, przemianie masy jelitowej pod wpływem bakterii, wpływie na ilościowy i jakościowy skład mikroflory jelitowej, wpływie na metabolizm kwasów żółciowych.

Nasza aktualna wiedza jest jeszcze daleko od jednoznacznego ustalenia związku pomiędzy ilością i rolą przyjmowanego błonnika, a jego protekcyjnym efektem przed rakiem jelita grubego. Jednakże temat ten stanowi ciekawą dziedzinę badań dietetycznych, których celem jest określenie znaczenia roślinnych składników pożywienia jako czynników przeciwnowotworowych.

Prewencja chorób sercowo-naczyniowych; efekt błonnika obniżający poziom cholesterolu

Wiele długoterminowych badań epidemiologicznych wykazuje pozytywny związek między ilością spożywanego błonnika a zmniejszeniem ryzyka chorób serca. W wielu tych badaniach jednak, efekt błonnika był nie mniej znaczący niż np. ogólna ilość kalorii w pożywieniu lub ilość tłuszczu w posiłkach. Dlatego jednoznaczne potwierdzenie protekcyjnej roli błonnika pozostaje nie rozstrzygnięte. Niemniej jednak, związek błonnika z obniżaniem ryzyka sercowo-naczyniowego obserwowano w wielu badaniach klinicznych, także na zwierzętach, w których zauważono wpływ błonnika na obniżenie poziomu cholesterolu. Analizując liczne badania z udziałem ludzi oraz zwierząt, których celem było określenie wpływu błonnika pokarmowego pochodzącego z różnych źródeł na obniżenie poziomu cholesterolu, można wyciągnąć następujące wnioski: otręby pszenicy i celuloza, jako źródła nie lepkich i nie rozpuszczalnych polisacharydów nie obniżają cholesterolu; dla odróżnienia, pektyny, gumy, otręby owsiane, psyllium, fasola, wybrane owoce i warzywa obniżają poziom cholesterolu, a szczególnie jego frakcję LDL. Siła efektu obniżającego cholesterol zależy od ilości spożytego błonnika, wartości wyjściowych poziomu lipidów, diety (czy była kontrolowana klinicznie, czy też prowadzona samodzielnie przez uczestników badania), a także od innych niezależnych czynników wpływających na stężenie cholesterolu w organizmie. W badaniach, w których dieta została dodatkowo wzbogacona w produkty owsiane, a już wcześniej zmodyfikowano w niej zawartość tłuszczów, nasyconych kwasów tłuszczowych i ograniczono spożywanie pokarmów z zawartością cholesterolu, zaobserwowano redukcję poziomu cholesterolu o 3 – 4 %. Oznacza to, że efekt błonnika na obniżanie poziomu cholesterolu w surowicy krwi jest niezależny od spożywanych tłuszczów. Z uwagi na to, że sam błonnik obniża cholesterol tylko w niewielkim stopniu, może być to niezauważone w badaniach na niewielkiej liczbie uczestników, u osób, którzy nie stosują ograniczeń diety i u osób z wyjściowym niskim stężeniem cholesterolu. Badania otwarte muszą objąć co najmniej 40 uczestników, aby wykryć różnicę 5 % w wartościach cholesterolu, a takie różnice występują także w całej populacji. Oceniając działanie błonnika w dietach terapeutycznych stosowanych w celu obniżenia poziomu lipidów, ważne jest rozróżnienie i dobranie odpowiedniego rodzaju błonnika, a właściwie jego składników ze szczególnym wskazaniem na rozpuszczalną i lepką frakcję polisacharydów.

Uważa się, że efekt obniżania cholesterolu pod wpływem błonnika może odbywać się w kilku mechanizmach – zwiększeniu wydalania kwasów żółciowych, zmniejszeniu wchłaniania tłuszczów, zwiększeniu produkcji SCFA przez fermentację polisacharydów w jelicie grubym. Działania te niepodważalnie dotyczą błonnika, jednak dokładne mechanizmy nie są jeszcze dokładnie poznane.

Warto jednak w tym miejscu przytoczyć poniższy cytat: "Dzięki diecie bogatej w błonnik ryzyko zawału serca maleje o 14%, zaś ryzyko śmierci z powodu chorób układu krążenia może spaść o 27% - wynika z badań opublikowanych w najnowszym numerze "Archives of Internal Medicine". Eksperci radzą jeść więcej ziaren zbóż, zielonych warzyw liściastych i świeżych owoców, a unikać produktów przetworzonych." ("Newsweek" 13/2004, 28.03.2004 r.)

Prewencja raka piersi

Analiza zbiorcza 12 badań dotyczących dietetycznych czynników ryzyka raka piersi dowodzi, że przyjmowanie dużych dawek błonnika pokarmowego w diecie można łączyć z obniżaniem ryzyka rozwoju raka piersi. Błonnik wpływa także na zmniejszenie ryzyka niezłośliwej proliferacji komórek nabłonka piersi.

Poziom glukozy we krwi a reakcja insuliny

Błonnik rozpuszczalny zmniejsza tempo trawienia i wchłaniania węglowodanów i dlatego obniża występujący po posiłku wzrost stężenia glukozy w surowicy krwi i zmniejsza odpowiedź insulinową. Ten efekt może być użyteczny dla chorych na cukrzycę, ponieważ przyczynia się do lepszego wyrównania cukrzycy.

Właściwości polisacharydów wpływają na zmniejszenie koncentracji glukozy w osoczu i poziomu insuliny w następstwie wzrostu glukozy po opróżnieniu żołądka. Zwiększają także lepkość treści żołądkowo-jelitowej ułatwiając pasaż jelitowy. W nie oczyszczonej (nie rafinowanej) żywności, obecność błonnika jest powodem zwolnienia (zmniejszenia) wchłaniania węglowodanów pochodzących z trawienia skrobi i innych sacharydów. Żywność nie oczyszczona zawiera fragmenty roślinnych ścian komórkowych, warstwy otrąb, łusek, które mogą być barierą dla penetracji enzymów trawiennych. Np. aktywność amylazy jest słabsza i wolniejsza w przypadku trawienia skrobi pochodzącej z ziaren ryżu z nienaruszoną warstwą otrąb w porównaniu do trawienia skrobi z ryżu przetworzonego, oczyszczonego.

Magnez a zdrowie człowieka

Co to jest Magnez?

Magnez- to jeden z minerałów, którego organizm ludzki potrzebuje w stosunkowo dużych ilościach. Bogatym źródłem magnezu są rośliny zielone, można go także zażywać w postaci dostępnych suplementów diety.

Jaką rolę pełni Magnez?

Magnez wpływa na wiele funkcji organizmu człowieka. Ułatwia wchłanianie wapnia, ułatwia transport sodu i potasu przez błony komórkowe, bierze udział w metabolizmie białek i przemianach enzymatycznych.

Dlaczego Magnez jest nam niezbędny?

Magnez sprzyja wzrostowi i rozwojowi kości i zębów, umożliwia przepływ impulsów nerwowych, utrzymuje równowagę procesów metabolicznych, wpływa na prawidłową pracę mięśni, w tym także mięśnia sercowego. Niewielkie ilości magnezu mają działanie przeciwkwasowe , a większe stężenia – efekt przeczyszczający.

Stwierdzono, że ok.3/4 populacji USA spożywa mniej magnezu niż jego rekomendowana dawka dzienna (400 mg). Niedobory magnezu dotyczą szczególnie ludzi starszych, diabetyków, nadużywających alkohol oraz przyjmujących leki moczopędne.

Lekarze zalecają magnez w leczeniu zaburzeń rytmu serca i w zapobieganiu zatorom tętnic.

Zielona herbata a profilaktyka nowotworowa

Organizm ludzki nieustannie produkuje nietrwałe i niestabilne cząsteczki zwane utleniaczami lub wolnymi rodnikami. Utleniacze, aby przejść w formę trwałą potrzebują elektrony – wychwytują („kradną”) więc je od innych cząsteczek uszkadzając białka komórek i niszcząc w nich materiał genetyczny. Uszkodzenia te mogą narazić komórkę na rozwój nowotworu.

Antyoksydanty (przeciwutleniacze) to cząsteczki i związki, które wychwytują i zbierają wolne rodniki z komórek ciała.

Katechiny zawarte w zielonej herbacie, tak, jak inne znane antyoksydanty hamują selektywnie specyficzne enzymy, których aktywność może mieć działanie rakotwórcze. Substancje te mogą także niwelować aberracje(błędy) DNA powodowane przez wpływ wolnych rodników.

Wszystkie rodzaje zielonej herbaty pochodzą od jednej odmiany o wiecznie zielonych liściach — Camelia sinensis.

Starannie zbierane liście herbaty są rolowane, suszone i prasowane. Dodatkowy proces fermentacji i oksydacji liści daje czarną herbatę.

Zielona herbata zawiera więcej antyoksydantów niż herbata czarna.

Chociaż herbata jest sporządzana i spożywana na różne sposoby, wykazano, że zaparzanie herbaty czarnej lub zielonej przez ok. 5 min. uwalnia z niej ponad 80% zawartości katechin.

Z drugiej strony, napoje typu „ice tea” zawierają katechiny w minimalnych pozbawionych znaczenia zdrowotnego ilościach.

W warunkach laboratoryjnych badania wykazują, że katechiny herbaty mają działanie silnych inhibitorów rozwoju raka i odbywa się to w kilku mechanizmach; katechiny wychwytują wolne rodniki zanim zdążą one uszkodzić komórki, redukują zasięg(obszar) i wielkość ogniska nowotworowego indukowanego czynnikami chemicznymi i hamują wzrost komórek nowotworowych.

W badaniach na myszach z chemicznie indukowanym rakiem wątroby, skóry i żołądka, którym podawano zieloną lub czarną herbatę wykazano zmniejszenie obszaru nowotworu.

Wyniki dwóch badań prowadzonych w Chinach, gdzie zielona herbata jest podstawą dziennej diety są bardzo obiecujące.

Pierwsze badanie wykazało, że osoby pijące herbatę są około 2 razy mniej narażeni na raka żołądka lub przełyku w porównaniu do osób pijących mniej herbaty, nawet jeżeli w tej pierwszej grupie były osoby palące i z dodatkowymi jeszcze czynnikami ryzyka wynikającymi głównie z błędów dietetycznych. W drugim badaniu przeprowadzonym w Beijing Dental Hospital odkryto, że spożywanie 3 g herbaty dziennie (ok. 2 filiżanki) wpływa na redukcję obszaru i zmniejszenie proliferacji leukoplakii (stanu przednowotworowego błony śluzowej jamy ustnej).

Narodowy Instytut Raka (USA) testował w badaniach zieloną herbatę jako czynnik ochronny przed rakiem skóry. W jednym badaniu obserwowano ochronny wpływ herbaty podawanej w tabletkach na zmiany skórne powodowane działaniem słońca, a w innym odkryto, że miejscowa aplikacja zielonej herbaty powoduje zmniejszanie się przedrakowych zmian skórnych.

Właściwości herbaty w zwalczaniu raka biorą się z jej składników – izoflawonoidów (formy flawonoidów), które występują w różnych roślinach, ale szczególnie jest ich dużo soji i zielonej herbacie.

W zielonej herbacie ich zawartość może stanowić ok. 30% suchej masy.

Izoflawonoidy działają przeciwnowotworowo w dwóch mechanizmach – jako antyoksydanty i antymutageny zapobiegając mutacjom komórek, które mogą prowadzić do procesów "uzłośliwienia".

W badaniach na zwierzętach wykazano, że niektóre izoflawonoidy, zwane fitoestrolami mogą mieć także działanie hamujące produkcję estrogenu, który w pewnych warunkach może stymulować rozwój raka piersi.

Zielona herbata, zwyczajowo gratisowo serwowana w chińskich i japońskich restauracjach jest łączona z obniżaniem ryzyka raka przełyku. Inne badania dowodzą, że ten rodzaj herbaty może także blokować rozwój innych nowotworów. Naukowcy są zgodni, że te dobroczynne przeciwnowotworowe właściwości herbaty są efektem jej zdolności antyutleniających.